MNREGA scheme Employment guarantee in rural India : भारताच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी देण्यासाठी राबविण्यात आलेली MNREGA योजना आज देशातील सर्वात प्रभावी सामाजिक सुरक्षा उपक्रमांपैकी एक ठरली आहे. ‘महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा’ म्हणून ओळखली जाणारी ही योजना ग्रामीण कुटुंबांना वर्षात किमान १०० दिवसांचा मजुरीवर आधारित रोजगार उपलब्ध करून देण्याची हमी देते. सप्टेंबर २००५ मध्ये संसदेत या कायद्याला मान्यता मिळाली आणि फेब्रुवारी २००६ मध्ये काही निवडक जिल्ह्यांत त्याची अंमलबजावणी सुरू करण्यात आली. त्यानंतर २ ऑक्टोबर २००९ पासून याचे नामकरण ‘महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना’ असे करण्यात आले.
या योजनेचे मूळ उद्दिष्ट ग्रामीण कुटुंबांना कामाचा आणि उत्पन्नाचा हक्क देणे हे आहे. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांना स्थलांतर न करता त्यांच्या स्वतःच्या गावात रोजगार मिळावा, हा या उपक्रमामागील मुख्य हेतू आहे. या योजनेखाली काम करणाऱ्या व्यक्तींना त्यांच्या गावातील ग्रामपंचायतीमार्फत नोंदणी करून “जॉब कार्ड” दिले जाते. नोंदणीनंतर १५ दिवसांच्या आत काम मिळाले नाही, तर राज्य सरकारकडून त्यांना रोजगार भत्ता देण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.
मनरेगाच्या विशेष बाब म्हणजे या अंतर्गत केले जाणारे सर्व काम श्रमिकांद्वारे हातानेच पार पाडले जाते. कोणत्याही कामासाठी कंत्राटदार किंवा यंत्रसामग्रीचा वापर करण्यास बंदी आहे. त्यामुळे ग्रामीण भागात श्रमप्रधान कामांना प्रोत्साहन मिळते आणि स्थानिक रोजगार वाढीस लागतो. या योजनेखाली करण्यात येणाऱ्या कामांमध्ये वृक्षलागवड, जलसंधारण, शेततळे, सिंचन व्यवस्था, रस्ते व पायवाटा बांधकाम, कुक्कुटपालन शेड, शौचालय निर्मिती आणि गावातील जल-घनकचरा व्यवस्थापन यांसारख्या कामांचा समावेश आहे.
महत्त्वाचे म्हणजे MNREGA योजनेत महिलांचा सहभागही मोठ्या प्रमाणावर असतो. प्रत्येक तीन कामगारांपैकी किमान एक महिला असावी, अशी अट यात आहे. यामुळे ग्रामीण महिलांना आत्मनिर्भरतेची नवी दिशा मिळाली आहे. तसेच मजुरी थेट बँक खात्यावर जमा केली जाते, ज्यामुळे पारदर्शकतेत वाढ झाली आहे.
कामाच्या ठिकाणी पिण्याचे पाणी, प्राथमिक उपचार, तसेच लहान मुलांना सांभाळण्याची सुविधा देण्याची जबाबदारी संबंधित अधिकाऱ्यांवर असते. अपघात किंवा जखमी झाल्यास मजुरांना आर्थिक सहाय्य आणि भत्त्याची तरतूद आहे.
हे पण वाचा.. मनरेगा जॉब कार्ड आणि पेमेंट स्टेटस पाहण्याची सोपी पद्धत; तुमच्या खात्यात रोजगार रक्कम आली का ते जाणून घ्या
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या वाढीस हातभार लावणारी MNREGA योजना ही केवळ रोजगार निर्माण करणारी नव्हे, तर आत्मसन्मान आणि आर्थिक स्थैर्य देणारी जनकल्याणकारी योजना ठरली आहे. भारताच्या ग्रामीण जनजीवनात बदल घडविणाऱ्या या उपक्रमाने लाखो कुटुंबांचे जीवनमान उंचावले आहे, आणि हाच या योजनेचा सर्वात मोठा विजय आहे.
हे पण वाचा.. उर्जा मंत्रालयाचा SAATHI scheme : लघु उद्योगांना नवी ऊर्जा आणि बचतीची दिशा”
